چهاردانگه ساری  با تاریخ کهن

محدوده هزار جريب مازندران در كتب تاريخي

نويسنده: حامد خليلي ازني

هزارجریب نامی است که از دیرباز تاکنون به منطقه ای مشتمل بر مناطق کوهستانی شهرستان های بهشهر، نکاء، ساری، و شرق سوادکوه در استان مازندران و قسمتی از ناحیه کوهستانی شهرستان های سمنان و دامغان اطلاق می شود.

هزار جريب يا هزار گري دومين بخش قارن كوه است و از مشرق به شاه كو و غرب به سوادكوه و شمال به شهر هاي  ساري ، بندگز و از جنوب به سمنان ، دامغان و بستام محدود است.( التدوين – اعتماد السلطنه ، ص 73 )

هزار جريب به محدوده ي وسيعي از مناطق كوهستاني گفته مي شد كه از مشرق به گرگان، از مغرب به سوادكوه و از شمال به قائم شهر و ساري و بندر گز و از جنوب به سمنان، دامغان و بسطام محدود بود.( برزگر،اردشير. تاريخ تبرستان ج 2 ص 47 و 48)

هزار جريب ناحيه اي است كوهستاني در مازندران كه از مشرق به شاهكوه، از مغرب به ساري و سوادكوه و از جنوب به سمنان و از شمال به اشرف محدود است. رود نيكا در شمال آن از مشرق به مغرب جاري است و قسمت علياي رود تجن از مركز آن مي گذرد و آن را به دو قسمت دو دانگه و چهاردانگه تقسيم مي نمايند.( جغرافياي طبيعي كيهان) . از توابع مازندران و داراي معدن مس و ذغال سنگ است.(جغرافياي اقتصادي) . نام يكي از دهستان هاي چهارگانه شهرستان ساري است كه جنگل هاي انبوه دارد. آب آنجا از چشمه سار ها و محصول آن غله، ديمي، ارزن، لبنيات و عسل است. زارعت برنج هم در برخي از قراء معمول است. اين دهستان 54 آبادي و در حدود 15 هزار تن سكنه دارد. قراء مهم آن عبارتندداز: پابند، ارم، كچب محله، پوروا، متكازين ، ولامده و آكرد.( فرهنگ جغرافيايي ايران ج3،  ص325)

مازندران به سيزه ناحيه تقسيم شده است كه عبارتند از: تنكابن، كلارستاق، كجور، نور، آمل، ، بارفروش، مشهد سر،ساري،  فرح آباد، اشرف، لاريجان، سوادكوه و هزار جريب.(رابينو ، ص 25)

هزار جريب محدود است از مشرق به ساور و دامغان، از جنوب به سمنان از مغرب به فيروزكوه و سواد كوه. از شمال به بلوك متعدد استر آبادو اراضي جلگه ي مازندران. (رابينو ص 96)

هزار جريب منطقه اي بسیار وسیعی است كه در جنوب اولین رشته تپه هائی كه به منطقه مسطح مازندران وصل می شود، ‌واقع است. من از این منطقه بازدید نكرده ام ولی گفته می شود كه از شرق به فیروزكوه، سوادكوه و رودخانة‌ كوندآب كه این منطقه را از ساور (Saver) جدا می سازد واز جنوب  به دامغان و  سمنان و از شمال به علی آباد، ساری ، اشرف و استرآباد محدود می شود. (سفر نامه ابوت)

هزار جريب بلوكي است بسيار معتبر هم دهات قشلاقي و هم دهات ييلاقي دارد. از طرف ساري كه بخواهند آنجا روند كوههاي بلند و راههاي سخت دارد. دهات و خاكش منصل به دهات سمنان و دامغان مي شود.فولاد محله يكي از دهات معتبر آنجاست.

بلوك هزار جريب مشتمل بر دودانگه و چهاردانگه است كه هر محل حاكمي دارد.( افضل الملك – ركن الاسفار ص 144)

مورخ ارزشمند مهجوري به نقل از ابن رسته  در مورد هزار جريب در جلد اول كتاب تاريخ مازندران چنين مي نويسد:

« طبرستان چهارده بخش داشته كه هر يك مسجد جامعي مي داشته اند، اين چنين: آمل، ساريه ، مامطير، ترنجه،  ربست، ميلا، هزار گريب، مهروان ، تميش، تمار، ناتيل، چالس، رويان و كلار» (مهجوري ،ج 1 ص 38)

سه منطقه عمده ي  كوهستاني در مازندران وجود داشته:1- كوهستان ونداد هرمز  كه شامل هزار جريب بود 2- كوهستان وندا سنجان بن الندابن قارن 3- كوهستان شروين بن سرخاب كه شامل قسمت جنوب شرقي مازندران بوده است.(ستوده – ار آستارا تا استر آباد ج 3 ، ص 10 -11)

آيت الله سيد حسين بنافتي كه از نوادگان مير عمادالدين است در كتاب شجرة الامجا في تاريخ مير عماد در مورد محدوده هزار جريب چنين مي نويسد:« هزار جريب قبل از مير عمادالدين حد فاصل ، از فريم، رود سعيد آباد و پروريج آباد از آسران رستاق ، قلعه ي سلطان ميدان و از مازندران، انتهاي كوه مازندران و از استر آباد ، كوه انزان بود.

مير عناد الدين پس از فتح هزار جريب ناحيه فريم و قسمت عمده ي اسران رستاق را جرء هزار جريب نموده ، كه فعلا باقيست.

در عصر حاضر قراء و دهات هزار جريب در حدود سيصد قراء است .»( شجرة الامجا في تاريخ مير عماد – حسين نبافتي - ص 25)

منوچهر ستوده در كتاب از آستارا تا استر آباد حدود هزار جريب را چنين معرفي مي نمايد:

«هزار جريب كه نام آن در كتب تاريخي مازندران به صورت هزار گري آمده است، سرزميني است كوهستاني كه حدود چهارگانه آن از اين قرار است. از طرف جنوب به رشته كوههاي اصلي البرز و از شمال به رشته كو ههاي جهان مورا و از طرف مشرق به كوه هاي خوش انگور و يانه سر و سرخ گريه  و از مغرب به رشته كوهي كه در امتداد رود خانه تالار در شرق آن است. در اين بخش جغرافيايي كه زيباترين و يهناورترين و آباد ترين ناحيه كوهستاني رشته كوه البرز است رودخانه مهم تجن با شاخه هاي طولاني  وممتد آن و رود خانه نكا از ميان آن مي گذرد.»( ستوده – از آستارا تا استرآباد ج 5 )

آقاي حسين اسلامي مورخ و محقق بومي جايگاه هزار جريب را براي مازندران و ساري اظهار نظر مي كند:

«هزار جريب(دودانگه و چهاردانگه) به سبب شرايط خاص اقليمي – كوه و جنگل امكان دفاع و تهام را بيشتر داشت و آسيب پذيري اين منطقه به نسبت قسمت دشت ساري كمتر بود، به همين سبب در طول تاريخ توانسته از ساري دفاع كند، تا نيست و نابود نشود و با فراز و نشيب هاي فراوان همچنان بماند در اين گردش طولالاني و پر افت و خيز اين مسئوليت و سيادت تاريخي به عنوان ميراث همچنان حفظ كند و مركز اصيل طبرستان بماند.»( اسلامي – جغرافياي تاريخي ساري ص 189)